Türk Müziği Nazariyatına Giriş

Klarnet çalmak isteyen ve genel anlamda Türk Müziği yapmak isteyen herkesin bilmesi gereken; temel müzik eğitimi kapsamında temel müzik kavramları, nota bilgisi gibi konulara ve Türk Müziği Nazariyatı hakkında temel bilgilere birlikte göz atalım.

Sadece klarnet çalan bireylerin değil Türk Müziği ile ilgilenmek isteyen, genel anlamda Türk Müziği icra etmek isteyen herkesin mutlaka ve mutlaka bilmesi gereken temel düzeydeki bilgileri sizler için derliyoruz.

İnternet ortamında “Nota nedir?, Nota değerleri nedir?, Türk Müziği Nazariyatı nedir?, Makam nedir?, Türk Müziği Makamları nelerdir? Basit makamlar, bileşik makamlar, şedd (göçürülmüş) makamlar nelerdir?” konularında kısa bir araştırmayla rahatlıkla edinebileceğiniz bilgileri, daha sade, anlaşılır bir dilde ve derli toplu bir şekilde ulaşabilmeniz için derledik. Gelin temel bilgilerle başlayalım.

Temel Müzik Kavramları

Nota

Seslerin ince ya da kalın oluşlarını ve sürelerini gösteren işaretlere biz nota diyoruz. Şöyle ki; nasıl yazıda harfler varsa müzikte de yazılmış bir melodiyi, ezgiyi anlamlandırabilmek için notalar vardır. Nota okumayı bilen bir klarnetçi, notalara bakarak ilgili sesin ince ya da kalın oluşunu ve o notanın ne kadar süre boyunca üfleneceğini rahatlıkla anlayıp ifade edebilir.

Bu sebeple, başlangıç aşamasından itibaren temel nota eğitimi ve nota üzerinden çalışmalar yürüterek kişinin çok daha emin adımlarla ilerlemesini sağlamayı hedefliyoruz ve bu şekilde tavsiye veriyoruz.

Porte

Müziğin yazıya dökülebilmesi için ilk gerekli olan araç porte, diğer adıyla dizektir. Yine yazı örneğinden yola çıkarsak, nasıl ki yazı yazarken belirli bir düzen çerçevesinde satırları kullanıyorsak müzikte de notaların anlam kazanabilmesi için porte yani dizek kullanılır.

Birbirine paralel üst üste 5 çizgi ve dört aralıktan oluşur. Aşağıdan yukarı 1. çizgi, 1. aralık, 2. çizgi, 2. aralık şeklinde sıralanır. Portedeki notalar aşağıdan yukarı gittikçe, sesler incelir.

Anahtar

Anahtar, dizeğin ana unsurudur. Dizeğin başına yazılır ve notaların adları bu anahtara göre belirlenir.

Sol Anahtarı

Sol anahtarı adını sol notasından alır. Portenin ortasından (alttan 2. Çizgiden) başlar ve dolayısıyla burada yer alan nota “sol” adını alır. Genellikle insan sesine daha yakın olan enstrümanların için kullanılır. Klarnet de bu enstrümanlar arasındadır.

Fa Anahtarı

Kalın sesleri göstermek için kullanılır. Anahtarın iki noktası arasından geçen çizgi portede “Fa” notasını gösterir. Diğer notalar buna göre isimlendirilir. Bu kalın sesleri sol anahtarıyla yazarsak çok fazla ek çizgi kullanacağımız ve dolayısıyla anlamsız olacağı için kalın sesli enstrümanlar için fa anahtarı kullanırız.

Do Anahtarı

Portenin 1., 2., 3. ve 4. çizgilerinden başlayarak yazılmak üzere dört türü vardır. Anahtarın ortasındaki birleşim yerindeki çizgiye “Do” notası yazılır. Diğer notalar buna göre adlandırılırlar.

Nota Değerleri

Bir notaya baktığımızda o notanın ne kadar ince ya da kalın oluşunun yanı sıra o notayı ne kadar süre boyunca üfleyeceğimizi de bilmemiz gerekmektedir. Bu konuda nota değerleri bize ilgili notanın ne kadar süre (vuruş olarak düşünürsek kaç vuruş) çalacağımızı belirtir.

Vuruş konusuna değinecek olursak bir şarkıya el ya da ayaklarımızı vurarak eşlik ettiğimizde aslında o şarkının vuruşlarını veririz. Vuruş, müziği eşit zaman aralıklarına bölen düzenli ve tekrar eden birimlerdir.

Birlik Nota:

İkilik Nota:

Dörtlük Nota:

Sekizlik Nota:

Onaltılık Nota:

Sus Değerleri

Tıpkı konuşmalarımızdaki duraksamalar, yazıdaki noktalar gibi, müzikte de çoğu zaman cümle bitişlerinde “es” yani susulması gereken yerler vardır. Sus işaretini gördüğümüz yerde değeri kadar susarız.

Sırasıyla dört vuruşluk, iki vuruşluk, bir vuruşluk, yarım, çeyrek ve 1/8 vuruşluk susların yazılışı:

Ölçü ve Ölçü Çizgileri

Herhangi bir nota yazımına bakıldığında, müziğin çizgilerle kendi içinde bölümlere ayrıldığını görürüz. İşte bu çizgilere, ölçü çizgisi, iki ölçü çizgisi içinde kalan bölmeye de “ölçü” denir. Notaların zamana göre düzenlenmesi için ölçülere ayırmak gereklidir.

Bir parça ya da eser bittiğinde, biri ince biri kalın iki çizgiden oluşan bir sembolle, parçanın bittiği belirtilir. Bu çizgiye de “bitiş” ya da “final çizgisi” denir.

Eğer çift çizgi öncesinde “:” işareti varsa bu, başa dönülmesi gerektiği anlamına gelir. Bu durumda parça, en başa dönerek iki kez çalınmış olur. “Reprise” adı verilen bu işareti (:) eğer daha önceden ters yönlü olarak gördüysek,  en başa dönmek yerine, gördüğümüz ilk yere döneriz.

Bazı durumlarda parçanın ilk tekrarıyla, ikinci tekrarının bitişinin farklı olması istenir. Bu durumlarda, “dolap” denilen sembolle, parçanın 1. ve 2. Bitişinde çalınacak kısımlar belirlenir. Tekrar işaretinden başa döndükten sonra, 2. çalışta, 1. dolap es geçilir ve 2. dolaptan itibaren çalınarak bitirilir.

Türk Müziği Nazariyatı Nedir?

Türk Müziği’ni diğer müzik türlerinden ayıran başlıca etmenlerden bir tanesi de çok geniş ve farklı bir teorik yapısı oluşudur. Nazariyat kelimesinin, kelime anlamına baktığımızda; teori, kuram, düşünce gibi anlamlara gelmektedir. Yani kısacası Türk Müziğini oluşturan makamlar, komalar, perde isimleri ve aklınıza gelebilecek her şey Türk Müziği Nazariyatı kapsamında değerlendirilir ve iyice öğrenebilmek için ayrı ayrı işlenmesi gerekir.

Türk Müziğinde Perde İsimleri

Batı müziğinde her notanın bir ismi vardır. Bu notaların bir oktav üstündeki yani bir sekizli üzerindeki nota da aynı isimle ifade edilir. Örneğin, birinci oktavdaki sol ve 2. ve 3. oktavdaki sol notaları ortak  “Sol” olarak isimlendirilir.

Türk Müziğinde, her oktavdaki notaların isimleri farklı olarak adlandırılmıştır. Birinci oktavdaki “sol” notasının adı ” Rast ” perdesi, ikinci oktavdaki “sol” notasının adı ” Gerdaniye ” perdesidir. Aşağıda her bir notanın Türk Müziği’ndeki karşılığı olan perde isimlerini görebilirsiniz.

Türk Müziğinde Aralıklar ve Koma Değerleri

Batı müziğinde iki sesin arası iki eşit parçaya bölünmektedir ve arada kalan ses diyez ya da bemol ifadeleriyle tanımlanır. Ancak Türk Müziğinde iki notanın arası her birine koma ismi verdiğimiz 9 eşit parçaya ayrılmaktadır. 1,4,5 ve 8 komanın özel isimleri ve rumuz adı altında gösterildiği gibi harfleri vardır. Makamları ortaya çıkaracak olan dörtlü ve beşliler oluşturulurken bu isimler ve harflerden yararlanılır.

Klarnette koma uygulaması için “Klarnette Koma Nasıl Verilir?” yazımıza göz atabilirsiniz.

Türk Müziği Nazariyatı Dörtlüler ve Beşliler

Türk Müziği makamlarını meydana getiren ana unsurlar bu dörtlüler ve beşlilerdir. Basit makamları oluşturan dörtlüler ve beşliler tam dörtlü ve tam beşlidir.

Tam dörtlü: Üç aralığının toplamı 22 koma olan dörtlülerdir

Tam beşli: Dört aralığının toplamı 31 koma olan beşlilerdir.

Türk Müziğinde kullanılan dörtlüler:

• Çargâh Dörtlüsü
• Buselik Dörtlüsü
• Kürdi Dörtlüsü
• Rast Dörtlüsü
• Uşşak Dörtlüsü
• Hicaz Dörtlüsü

Türk Müziğinde kullanılan beşliler:

• Çargâh Beşlisi
• Buselik Beşlisi
• Kürdi Beşlisi
• Rast Beşlisi
• Hüseyni Beşlisi
• Hicaz Beşlisi

Türk Müziği Makamları

Basit Makamlar

Tam dörtlü ve tam beşlilerin birleşmesiyle meydana gelen makamlardır. Genellikle dörtlü ve beşlilerin birleştiği ses makamın güçlü sesi olur. 16 adet basit makam;

• Çargah Makamı
• Buselik Makamı
• Kürdi Makamı
• Rast Makamı
• Uşşak Makamı
• Hicaz Makamı
• Uzzal Makamı
• Hümayun Makamı
• Zirgüleli Hicaz Makamı
• Neva Makamı
• Tahir Makamı
• Bayati Makamı
• Hüseyni Makamı
• Karcığar Makamı
• Muhayyer Makamı
• Basit Suzinak Makamı

Bileşik Makamlar

Farklı makamlar bir araya getirilerek farklı bir makam haline gelmiş makamlara bileşik makam denir. Ferahfeza makamı, Dilkeşide makamı gibi makamlar bileşik makamlara örnektir.

Şedd (Göçürülmüş) Makamlar

Makamın dizisi bozulmadan karar sesinin farklı bir sese göçürülmesinden oluşan; kendine özgü geçkilerle ve seyir yapısı ile ait olduğu basit makamdan ayrılan makamlardır. 16 adet şedd makam vardır. Bunlar:

• Çargâh makamının şeddleri:

1. Acemaşiran perdesine göçürülmesinden Acemaşiran Makamı
2. Rast perdesine göçürülmesinden Mahur Makamı elde edilir.

• Bûselik makamının şeddleri:

1. Yegâh perdesine göçürülmesinden Sultan-ı Yegâh Makamı
2. Hüseynîâşiran perdesine göçürülmesinden Ruhnüvaz Makamı
3.  Rast perdesine göçürülmesinden Nihavent Makamı elde edilir.

• Kürdî makamının şeddleri:

1. Yegâh perdesine göçürülmesinden Ferahnüma Makamı
2. Hüseynîâşiran perdesine göçürülmesinden Aşkefza Makamı
3. Rast perdesine göçürülmesinden Kürdili Hicazkâr Makamı elde edilir.

• Zirgüleli Hicaz makamının şeddleri:

1. Yegâh perdesine göçürülmesinden Şeddaraban Makamı
2.  Hüseynîâşiran perdesine göçürülmesinden Sûzidil Makamı
3.  Irak perdesine göçürülmesinden Evcârâ Makamı
4.  Rast perdesine göçürülmesinden Hicazkâr Makamı ve Zirgüleli Sûz’nâk Makamı elde edilir.

• Neveser makamının şeddi:  Acemâşiran perdesine göçürülmesinden Rengidil Makamı elde edilir.
• Segâh makamının şeddi: Bu makamın Nim Hicaz (#Do) perdesine göçürülmesinden Heftgâh Makamı elde edilir.
• Rast makamının şeddi: Bu makamın Dügâh perdesine göçürülmesinden Nişâburek Makamı elde edilir.